Ερεύνα & Κείμενο : Γιώργος Σεκκές

Τμήμα Γεωγραφικών Επιστήμων

 

 

ΣΤΟΧΟΙ - Σε αυτή τη Μονάδα  Εκπαιδευτικού Περιεχομένου θα μάθετε για τα εξής ζητήματα:

Εισαγωγή. Γενική προσέγγιση μελέτης του εδάφους.

Ποια είναι η δομή της Γήινης Σφαίρας.

Με ποιο τρόπο κινούνται οι λιθοσφαιρικές πλάκες.

Ποια είναι τα όρια των λιθοσφαιρικών πλακών.

Πως δημιουργήθηκε η Κύπρος.

Πετρώματα της Κύπρου.

 

 

 

“Κινήσεις Λιθοσφαιρικών πλακών και η δημιουργία της Κύπρου”

 

 

Εισαγωγή.

Ενότητα 1 : ΓΕΩΜΟΡΦΟΛΟΓΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΕ ΚΥΠΡΟΥ

 

Η γενετική προσέγγιση στη μελέτη της γεωμορφολογίας υπογραμμίζει κάποιους συγκεκριμένους παράγοντες για την ανάπτυξη της τοπογραφίας. Ο ακόλουθος πινάκας αναγράφει με λεπτομέρεια όλες τις δυνάμεις παραγωγής και αποσάθρωσης του εδάφους. Πάμε λοιπόν να τις μελετήσουμε: Πίνακας 1.1

Πίνακας 1.1

Δυνάμεις παραγωγής , απογύμνωσης και παραμορφώσεις του εδάφους.

Ι.  Ενδογενείς δυνάμεις.

            Α. Τεκτονικές δυνάμεις.

                        1. Πτυχώσεις

                        2. Ρήγματα

            Β. Ηφαιστειακές δυνάμεις.

                        1. Διείσδυση και στερεοποίηση της λάβας κάτω από την επιφάνεια της γης.

                        2. Εξώθηση εκπομπών στερεών υγρών και αεριών κατά την διάρκεια της έκρηξης.

 

ΙΙ. Εξωγενείς δυνάμεις

            Α. Ροή του νερού.

            Β. Πάγος.

            Γ. Αέρας

            Δ. Κύματα και ρεύματα της θάλασσας και των Ωκεανών.

            Ε. Βαρύτητα.

 

Ι. Ενδογενείς δυνάμεις.

Η πρώτη ομάδα γνωστή σε μας ως, οι ενδογενείς δυνάμεις. Κατάγονται από το εσωτερικό φλοιό της γης. Παίρνουν την δύναμη τους πρωτίστως από την πυρηνική αποσύνθεση των ασταθών ισοτόπων των στοιχείων του ουρανίου και θορίου και η συνολική επίδραση τους είναι να αυξηθεί το υψόμετρο μιας επιφάνειας σε κάποιο συγκεκριμένο σημείο του πλανήτη. Μέσα από μια παγκόσμια ματιά, οι ενδογενείς δυνάμεις ευθύνονται σε μεγάλο βαθμό για την δημιουργία βουνών και οροπεδίων και άλλων  περιοχών πάνω από την στάθμη της θάλασσας.

Οι “Τεκτονικές” δυνάμεις,  περιλαμβάνουν στερεάς κατάστασης κινήσεις που δημιουργούνται πάνω στον φλοιό της γης. Αυτή η μετατόπιση μπορεί να δημιουργηθεί είτε από τη ενέργεια πτυχώσεων η ακόμα από την ενέργεια κατάγματος που βασικά είναι η θραύση πετρωμάτων που ακολουθείται από την κίνηση των δυο πλευρών του κατάγματος σε σχέση του ενός με το άλλο.

Οι “Ηφαιστειακές” δυνάμεις, είναι υπεύθυνες για τη μετακίνηση του λιωμένου πετρώματος ή μάγματος, από το ένα σημείο στο άλλο κάτω από την επιφάνεια του φλοιού της γης. Επίσης, είναι η επέλαση του μάγματος πάνω στην επιφάνεια της γης μετά από μια ηφαιστειακή έκρηξη. Όλοι οι μηχανισμοί που αφορούν τη δημιουργία αυτών των τεκτονικών δυνάμεων, καθώς επίσης και την τοποθεσία τους και τη φύση του αποτελέσματος από τα αναμενόμενα διαστροφικά και ηφαιστειακά εδάφη, θα τα εξετάσουμε καθοδόν αφού πρώτα εξηγήσω τη δεύτερη μεγάλη ομάδα δυνάμεων που μπορούν να μετακινούν και να διαμορφώνουν τη γεωμορφολογία ενός εδάφους.

 

Text Box: όψη α

 

 

 

 

ΙΙ. Εξωγενείς δυνάμεις.

Οι δυνάμεις “απογύμνωσης” του εδάφους, είναι εξωτερικές δυνάμεις που παίρνουν την δύναμη τους από την ηλιακή ενέργεια, έτσι που να μπορούν να αμβλύνουν το τοπογραφικό ανάγλυφο.

 

Το κύριο εντός αυτού του συστήματος (πίνακας 1.1)  είναι οι διάφορες γεωμορφολογικές υποδιαιρέσεις που παράγουν στον πλανήτη Γη κάποιες ενδογενείς και εξωγενείς δυνάμεις.
Όπως φαίνεται και στον πίνακα, υπάρχουν δύο βασικές γεωμορφολογικές ομάδες. Κάθε μια τροφοδοτείται από μια διαφορετική πηγή ενέργειας. Η μια επηρεάζει την επιφάνεια της γης αφού όλα ξεκινούν από τo εσωτερικό του φλοιού και η άλλη που επίσης επηρεάζει την επιφάνεια της γης αλλά οι δυνάμεις της τροφοδοτούνται πάνω από το φλοιό. Είναι με αλλά λόγια, ο γεωλογικός κύκλος της γης. Από τη μια πλευρά βλέπουμε ότι οι τεκτονικές πλάκες έχουν τη δύναμη να ανυψώνουν (όψη α) την επιφάνεια της γης, ενώ από την άλλη πλευρά οι δυνάμεις αποσάθρωσης όπως το νερό, ο πάγος και ο αέρας έχουν την ικανότητα να απογυμνώνουν την επιφάνεια της (όψη β) και (όψη γ):

 

 

 

 

Text Box: Όψη α

 

Text Box: Όψη β

 

Text Box: Όψη γ

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ενότητα :  2.1 Ποια είναι η δομή της Γήινης Σφαίρας

 

 

               1mile = 1,609km                                           

 

 

Text Box: 4 μέχρι   65 χιλιόμετρα

 

Text Box: Πάνω Μανδύας

                                                                                                                     Ηπειρωτικός φλοιός    Ωκεάνιος φλοιός

Text Box: Λιθόσφαιρα

 

Text Box: Ασθενόσφαιραα

 

 

Text Box: Πυρήνας
Text Box: Φλοιός
Text Box: Μανδύας

 

 

 

 

 

 

 


 

Ο πυρήνας, καταλαμβάνει το ένα πέμπτο του συνολικού όγκου του πλανήτη μας. Αποτελεί μια μεταλλική σφαίρα κυρίως από σίδηρο με μια ακτίνα περίπου 3460 χιλιόμετρων. Οι Θερμοκρασίες και πιέσεις στο εσωτερικό του πυρήνα είναι υψηλότερες από οπουδήποτε αλλού μέσα στη γη. Οι θερμοκρασίες του πυρήνα κυμαίνονται μεταξύ 4000°-6000° Κέλσιου και οι πιέσεις περίπου κυμαίνονται 4 X 1011 Pascal.


Ο μανδύας έχει σχεδόν 2,900 χιλιόμετρα πάχος και αποτελεί περίπου τα δυο τρίτα του όγκου της γης. Αποτελείται κυρίως από οξείδια του πυριτίου, σίδηρο και μαγνήσιο. Ο κατώτερος μανδύας αποτελείται κυρίως από κρυσταλλικό βράχο. Στον άνω μανδύα σε αντίθεση, παρατηρείται μια αργή ροή. Αυτό το στρώμα ονομάζεται ασθενόσφαιρα και διαδραματίζει έναν κρίσιμο ρόλο στις τεκτονικές διεργασίες. Tο ακραίο άνω μέρος του μανδύα, πάνω από την ασθενόσφαιρα είναι ένα άκαμπτο σκληρό μέρος και  λέγεται λιθόσφαιρα.

 

Ο φλοιός είναι το εξωτερικό περίβλημα της γης. Καλύπτει τον υποκείμενο μανδύα σε βάθος μεταξύ 5 και 70 χιλιομέτρων. Τα τρία τέταρτα του φλοιού σχηματίζονται από  οξυγόνο και πυρίτιο. Ο φλοιός χωρίζεται σε δύο τμήματα: Το χαμηλότερο τμήμα, που είναι ο ωκεάνιος φλοιός, είναι ένα λεπτό συνεχές στρώμα σχετικά πυκνό, που αποτελείται από βασαλτικό βράχο Το πάχος του ωκεάνιου φλοιού ποικίλλει από 5 έως 8 χιλιόμετρα πάχος. Πάνω απ 'αυτό, είναι ένα με στρώμα πολύ χαμηλή πυκνότητα γρανιτικών πετρωμάτων και  αναφέρεται ως ο ηπειρωτικός φλοιός. Αυτός αποτελεί τις ηπειρώτικες γεωμορφολογικές μάζες της γης. Στα περισσότερα μέρη όπου υπάρχει ο ηπειρωτικός φλοιός, πολλές φόρες εκτείνεται από την επιφάνεια σε βάθος μεταξύ 10 - 70 km, γεγονός που το καθιστά πολύ παχύτερο από τον ωκεάνιο φλοιό. Περιέχει ένα σχετικά υψηλό ποσοστό αλουμινίου, και το πυρίτιο,

 

 

 

 

 

 

 

 

Ενότητα :  2.2 Με ποιο τρόπο κινούνται οι λιθοσφαιρικές πλάκες

Text Box: Ηπειρωτική πλάκα. Συγκρουσιακή ζώνη

Text Box: Ζώνη Καταβύθισης

Text Box: Αποκλίνουσα
Ζώνη βυθού της θάλασσας.
 

 

Text Box: Αποκλίνουσα
Ζώνη βυθού της θάλασσας.

 

Text Box: Αποκλίνουσα Ζώνη

 

 

 

Ο φλοιός και το άνω μέρος του μανδύα που βρίσκεται πολύ κοντά στον φλοιό, συναποτελούν την λιθόσφαιρα, η οποία κατά μέσο όρο περίπου εχει100 χιλιόμετρα  πάχος και στηρίζεται πάνω στην ασθενόσφαιρα. Είναι επομένως πιο ακριβές αυτές οι πλάκες να ονομάζονται  λιθοσφαιρικές. Η ασθενόσφαιρα είναι το στρώμα  με την αργή ροή πάνω στην οποία επιπλέουν οι λιθοσφαιρικές πλάκες. Πάμε τώρα να το εξετάσουμε πως αυτές οι λιθοσφαιρικες πλάκες κινούνται. Ποια είναι αυτή η κινητήρια δύναμη που υπάρχει έτσι που να μπορεί να αλλάζει την τοπογραφία και γεωμορφολογία της γης.


Θερμότητα ανεβαίνει δια μέσω του μανδύα για να φτάσει στην ασθενόσφαιρα. Η θερμότητα τότε αφού είναι μέσα στο εσωτερικό πέτρωμα της γης, δημιουργεί αργά τα γνωστά σε μας θερμά ανοδικά ρεύματα. Αυτά τα θερμά ρεύματα κτυπούν και μετά περιστρέφονται γύρω γύρω από το εσωτερικό στρώμα της  λιθόσφαιρας. Οι πλάκες που επιπλέουν σε αυτό το στρώμα, διακινούνται και μεταφέρονται σιγά σιγά από αυτά τα ρεύματα, όπως ο πάγος μέσα σε ένα ρυάκι.

 

 

 

 

Ενότητα :  2.3 Ποια είναι τα όρια των λιθοσφαιρικών πλακών

 

Η πιο κάτω διεύθυνση απευθύνεται βασικά για τα σύνορα των πλακών καθώς επίσης και τις ζώνες δραστηριότητας τους.

http://www.uwsp.edu/geO/faculty/ritter/images/lithosphere/tectonics/Vol_eq_plates_GSFC.gif

 

Λιθοσφαρικές πλάκες της Γης

 

Η λιθόσφαιρα χωρίζεται σε έξι μεγάλες  και αρκετές μικρότερες πλάκες. Οι πλάκες κινούνται προς διάφορες κατευθύνσεις με ταχύτητες έως και αρκετά εκατοστά ανά έτος. Τα θερμά ρεύματα στην ασθενόσφαιρα, δεν είναι μονό υπεύθυνα για τις κινήσεις των λιθοσφαιρικών πλακών, αλλά και για τον σχηματισμό και την καταστροφή τους.
Με βάση τις σχετικές κινήσεις, τα όρια της λιθοσφαιρικής πλάκας ταξινομούνται ως αποκλίνοντα, εφαπτόμενα και συγκλίνοντα. Στην πρώτη περίπτωση όπου δυο πλάκες αποκλίνουν κατά το μήκος των  ορίων, όπως έχει ήδη αναφερθεί, οι γειτονικές πλάκες μετακινούνται μακριά η μια από την άλλη, έτσι δημιουργείται ένας νέος ωκεάνιος φλοιός. Η εφαπτόμενη κίνηση, αφορά δυο πλάκες που μετακινούνται πλευρικά και περνά η μια  διπλά από την άλλη και προς αντίθετες κατευθύνσεις.  Η συγκλίνουσα κίνηση, δημιουργεί ηπειρωτικό φλοιό, ενώ καταστρέφει τον ωκεάνιο φλοιό.

Χωρίς αυτή τη σύγκλιση των λιθοσφαιρικών πλακών, κανένας σύγχρονος μηχανισμός δεν θα υπήρχε  για να παράξει στερεά γη. Επίσης η γη θα ήταν σχεδόν καλυμμένη από ένα απέραντο Ωκεανό.

Η φύση των χαρακτηριστικών της επιφάνειας που παράγονται κατά μήκος της συγκλίνουσας κίνησης, εξαρτάται κυρίως κατά πόσο οι  πλάκες  καλύπτονται από τον ωκεάνιο ή ηπειρωτικό φλοιό. Τρεις τύποι συγκλινουσών κινήσεων υπάρχουν: η πρώτη σχηματίζεται από τη σύγκρουση δύο  ωκεάνιων πλακών, η δεύτερη από σύγκρουση μεταξύ μιας ωκεάνιας και μιας ηπειρωτικής πλάκας και η τρίτη κατηγορία, από τη σύγκρουση δύο ηπειρωτικών πλακών.

  

Συγκλίνουσα :

 

 

 

 

 

Destructive Margin.tif

 

 Μια ωκεάνια πλάκα και μια λιθοσφαιρική πλάκα κινούνται προς το ίδιο σημείο. Η ωκεανική πλακά αφού είναι πιο βαριά, βυθίζεται κάτω από την λιθοσφαιρική και καταστρέφεται δημιουργώντας βαθιές τομές (τάφρους) στη θάλασσα και στα ηφαίστεια. Η άλλη πλάκα  απωθείται, πτυχώνεται στην περιοχή της σύγκρουσης και δημιουργεί οροσειρές.

 

 

 

Αποκλίνουσα :

 

 

 

 

 

 

Constructive Margin.tif

 

Οι δυο λιθοσφαιρικές πλάκες κινούνται αντίθετα και απομακρύνονται η μια από την άλλη. Το κενό που δημιουργείται μεταξύ των δυο πλακών αναπληρώνεται με την έντονη ηφαιστειακή δράση δηλαδή τη λαβα που ανέρχεται  στην επιφάνεια.  Π.χ. Ισλανδία

 

 

Συγκρουσιακή:Collision Margin.tif

 

 

 

 

 

 

Δυο λιθοσφαιρικές πλάκες συγκρούονται “στήθος με στήθος”. Καμία δεν βυθίζεται αλλά και οι δυο ανέρχονται ψηλά και δημιουργούν μια καινούργια οροσειρά. Παράδειγμα τα Ιμαλάϊα.

 

 

Conservative Margin.tifΕφαπτόμενη:

 

 

 

 

 

Οι δυο πλάκες κινούνται πλάγια η μια με την άλλη. Το αποτέλεσμα αυτής της κίνησης είναι ότι το έδαφος στο σημείο αυτό δεν καταστρέφεται ούτε άλλο καινούργιο δημιουργείται. Απλά το διαμοιράζει και το μετακινεί σιγά σιγά. Π.χ. το ρήγμα του Αγίου Ανδρέα στην Καλιφόρνια.

 

 

 

 

2.4 Πως δημιουργήθηκε η Κύπρος. Τεκτονική εξέλιξη της Κύπρου.

 

 

 

 

Κατά τη μεγαλύτερη διάρκεια του Κρητιδικού γεωλογικού σχηματισμού, η περιοχή που βρίσκεται σήμερα η Κύπρος και η ευρύτερη περιοχή καλυπτόταν από τη θάλασσα  “Τηθύς”. Περί το τέλος της Κρητιδικής γεωλογικής εποχής, είχαμε τη σύγκρουση των δυο λιθοσφαιρικών πλακών, της Ευρασιατικής πλάκας και της Αφρικάνικης πλάκας. Εξαιτίας της σύγκρουσης αυτής ο ωκεάνιος φλοιός από την Αφρικανική πλακά, βυθίστηκε κάτω από την Ευρασιατικη πλάκα. Μετά, πιέστηκε και προχώρησε σε κλήση 30° βαθύτερα μέσα στο εσωτερικό της γης. Η βυθισμένη πλάκα, όταν έφτασε στη βάση της Ασθενόσφαιρας σε βάθος πέραν των 600 χιλιομέτρων, ζεστάθηκε μέχρι που καταστράφηκε. Κατά τη διάρκεια της βύθισης, η ελαφρότερη πέτρα από τη βυθισμένη πλάκα λιώνει και μετά υπό μορφή λάβας, ανυψώνεται προς την επιφάνεια της γης. Η λαβα αυτή, στην επαφή της με το νερό στερεοποιείται γρήγορα και παίρνει τη μορφή  μαξιλαριού. Το αποτέλεσμα, η δημιουργία του Τροόδους και γενικά η δημιουργία νέου ηπειρωτικού φλοιού.

 

 

 

 

Η Αφρικανική πλάκα κινείται βαθύτερα κάτω από το Τρόοδος και με αποτέλεσμα να δημιουργηθεί σιγά – σίγα ένα μικρό νησάκι πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας.

 

 


 

 

 

Οι δυο πλάκες μετά τη συγκρουσή τους, συνέχιζαν να κινούνται η μία προς την κατεύθυνση της άλλης. Το Τρόοδος ανέβαινε συνεχώς ψηλότερα, η Αφρικανική πλάκα βυθιζόταν όλο και περισσότερο, ενώ η Ευρασιατική πλάκα άρχισε να δημιουργεί πτυχώσεις στο άκρο της που οδήγησαν στο σχηματισμό ενός δευτέρου μικρού νησιού, αυτό του Πενταδακτύλου.

Τέλος, το θαλάσσιο νερό του φλοιού της γης μέσα από τα ρήγματα, διείσδυε μέσα στα πετρώματα του μανδύα και  αλλοίωνε το υλικό του κάνοντας την πυκνότητα του μικρότερη. Η αλλαγή αυτή των πετρωμάτων του μανδύα ονομάζεται σερπεντινίωση και προκάλεσε τη δραματική άνοδο της οροσειράς του Τροόδους και των ιζηματογενών πετρωμάτων που το περιβάλλουν.

 

 

 

 

Το Τρόοδος ανυψώνεται σε υψόμετρο 1951 μέτρα και ο Πενταδάκτυλος φτάνει στα 1000 μέτρα περίπου. Αφού η μεταξύ τους περιοχή αναδύθηκε πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας, σχηματίστηκε επίσης και η πεδιάδα της Μεσαορίας. Έτσι δημιουργήθηκε η Κύπρος που ακόμα συνεχίζει να κινείται και να αναδύεται πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας. Στην περιοχή επίσης της Αφρικάνικης πλάκας, εκεί που η πλάκα βυθίζεται στο εσωτερικό της γης, έχει σχηματιστεί μια τεκτονική τάφρος.  Γύρω από αυτήν τη τάφρο, λόγω της τριβής της και της κίνησης των πλακών, συχνά δημιουργούνται σεισμοί που επικεντρώνονται και γίνονται αισθητοί μέσα σε ένα σύνθετο σεισμογενές τόξο που ξεκινά ανατολικότερα της Κύπρου, περνά νότια από την Κρήτη, νότια της Πελοποννήσου και εκτείνεται προς τα νησιά του Ιονίου.

 

 

Ενότητα :  2.5 Πετρώματα της Κύπρου.

 

 

 

 

 

 

Γεωλογικός Χάρτης, παρακαλώ κάντε κλικ εδώ για να δείτε την εικόνα σε μεγένθυνση

 

 

 

Η Κύπρος
Η Κύπρος είναι ένα από τα μεγαλύτερα νησιά της Μεσογείου με συνολική έκταση 9251 Km2. Βρίσκεται στην ανατολική Μεσόγειο με γεωγραφικό πλάτος από 34ο, 33΄ έως 35ο, 34΄ βόρεια του ισημερινού και γεωγραφικό μήκος από 32ο, 15΄ μέχρι 32ο, 37΄, ανατολικά του μεσημβρινού του Γκρήνουιτς.
Γεωλογικά χωρίζεται σε τέσσερις ζώνες: (α) τη Ζώνη Πενταδακτύλου (β) τη Ζώνη Τροόδους (γ) τη Ζώνη Μαμωνιών και (δ) τη Ζώνη των αυτόχθονων ιζηματογενών πετρωμάτων.

Η Κύπρος είναι από τις λίγες χώρες στον κόσμο, της οποίας η γεωλογική δομή υπήρξε πρωταγωνιστικός παράγοντας στην ιστορική, πολιτιστική και κοινωνικοοικονομική εξέλιξη του νησιού, τόσο κατά την αρχαιότητα όσο και κατά τους νεότερους χρόνους. Η γένεση της Οροσειράς του Τροόδους και ειδικότερα η εντυπωσιακή του τοπογραφία, ως αποτέλεσμα πολύπλοκων γεωλογικών διεργασιών, όπως είναι η κίνηση των τεκτονικών πλακών, επηρέασε άμεσα και έμμεσα το φυσικό του περιβάλλον.

Ας μάθουμε τώρα, περισσότερα για τη γεωλογία και τη δημιουργία της Κύπρου, αφού πρώτα πάρετε την αποστολή σας.

(α) Ζώνη Πενταδακτύλου

 

Η Ζώνη Πενταδακτύλου (ή Κερύνειας) είναι η βορειότερη γεωλογική ζώνη της Κύπρου και θεωρείται ως η νοτιότερη εμφάνιση της Ταυρο-Δειναρικής Αλπικής Ζώνης. Aποτελεί μια στενή και κρημνώδη οροσειρά, που αναδύεται απότομα από το περιβάλλον και εκτείνεται από τον Κορμακίτη στα δυτικά μέχρι τον Απόστολο Ανδρέα στα ανατολικά. Οι κορυφές της βρίσκονται σε υψόμετρο μεταξύ 700 και 1024 m. Προς βορρά χωρίζεται από τη θάλασσα με μια στενή πεδιάδα πλάτους μέχρι 5 Km. Στα νότιά της εκτείνεται η πεδιάδα της Μεσαορίας.

Η Ζώνη Πενταδακτύλου είναι ένα τεκτονικό πολύπλοκο σύνολο από ιζηματογενή και, σε περιορισμένο βαθμό μεταμορφωσιγενή και πυριγενή πετρώματα Περμίου μέχρι Πρόσφατης ηλικίας. Οι τρεις κυριότεροι γεωλογικοί σχηματισμοί (Τριαδικό - Κατώτερο Κρητιδικό, 250-135 εκ. χρόνια) είναι οι αλλόχθονες σχηματισμοί Δικώμου, Συγχαρί και Αγίου Ιλαρίωνα, που αποτελούν και τις κύριες ασβεστολιθικές μάζες της οροσειράς. Εντυπωσιακές και συνεχείς εμφανίσεις των ασβεστόλιθων απαντώνται στο κεντρικό τμήμα της οροσειράς, ενώ στο ανατολικό τμήμα της οροσειράς εμφανίζονται υπό μορφή ολισθολίθων και αναφέρονται ως ασβεστόλιθοι Καντάρας (Πέρμιο-Λιθανθρακοφόρο, 350-250 εκ. χρόνια). Οι αλλόχθονες αυτοί σχηματισμοί επωθήθηκαν νοτιότερα πάνω στ’ αυτόχθονα και νεότερα θαλάσσια ιζήματα που είναι γνωστά ως οι Σχηματισμοί Λαπήθου, Καλογραίας-Αρδάνων (Μπέλαπαϊς) και Κυθραίας.

Η διάρρηξη και καρστικοποίηση των αλλόχθονων ασβεστολίθων έχει συμβάλει στην δημιουργία πολύ καλών υδροφορέων που εκφορτίζονται με μεγάλες και σημαντικές πηγές στους πρόποδες της οροσειράς, κοντά στην επαφή των ασβεστολίθων με τα υποκείμενα αργιλικά πετρώματα.

 

(α) Ζώνη Πενταδακτύλου

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ζώνη Τροόδους

Ο Οφιόλιθος Τροόδους ή η Ζώνη Τροόδους, δεσπόζει του κεντρικού τμήματος του νησιού και αποτελεί το γεωλογικό πυρήνα της Κύπρου. Εμφανίζεται βασικά σε δύο περιοχές, στην κύρια μάζα της οροσειράς Τροόδους και στην περιοχή του Δάσους Λεμεσού και Ακαπνούς στα νότια της οροσειράς με χαρακτηριστικό επίμηκες και θολωτό σχήμα (δόμος). Μικρότερες εμφανίσεις του υπάρχουν επίσης στην χερσόνησο του Ακάμα και στην περιοχή του χωριού Τρούλλοι. Δημιουργήθηκε κατά το Ανώτερο Κρητιδικό (90 εκ. χρόνια) στο βυθό της Τηθύος θάλασσας, που τότε εκτεινόταν από τα σημερινά Πυρηναία (μέσω των Άλπεων) μέχρι τα Ιμαλάϊα. Θεωρείται ως ο πιο πλήρης και καλά μελετημένος οφιόλιθος στον κόσμο. Πρόκειται για κομμάτι του ωκεάνιου φλοιού, πλήρως αναπτυγμένου με σειρά από πλουτώνια, φλεβικά, ηφαιστειακά πετρώματα και χημικά ιζήματα, γεγονός που συνιστά και τη μοναδικότητά του. Δημιουργήθηκε κατά την πολύπλοκη διαδικασία της διεύρυνσης των ωκεανών και της δημιουργίας του ωκεάνιου φλοιού και στη συνέχεια αναδύθηκε και τοποθετήθηκε στη σημερινή του θέση μέσα από πολυσύνθετες τεκτονικές διεργασίες, που καθορίζονταν από τις δύο συγκλίνουσες λιθοσφαιρικές πλάκες: της Ευρασιατικής στο βορρά και της Αφρικανικής στο νότο. Η στρωματογραφία του παρουσιάζει τοπογραφική αναστροφή, δηλ. τα στρωματογραφικά κατώτερα πετρώματα εμφανίζονται στην κορυφή του, ενώ τα στρωματογραφικά ανώτερα στις παρυφές του. Αυτή η φαινόμενη αναστροφή οφείλεται στον τρόπο ανύψωσης του (δημιουργία δόμου) αλλά και στη διαφορική του διάβρωση. Η ανοδική διαπειρική πορεία του πυρήνα του Τροόδους έγινε διαχρονικά κυρίως όμως με επεισόδια απότομης ανύψωσης μέχρι το Πλειστόκαινο (2 εκ. χρόνια).

Η στρωματογραφική σειρά του Οφιόλιθου Τροόδους αποτελείται, ακολουθώντας τη σειρά από τα στρωματογραφικά κατώτερα προς τα ανώτερα, από τα εξής πετρώματα: Πλουτώνια (ακολουθία Μανδύα, Σωρειτικά), Φλεβικά, Ηφαιστειακά και Χημικά ιζήματα.

Η ακολουθία του Μανδύα ονομάζεται έτσι γιατί τα πετρώματα που την αποτελούν θεωρούνται το δύστηκτο υλικό, που παρέμεινε μετά τη μερική τήξη του ανώτερου Μανδύα και το σχηματισμό μάγματος βασαλτικής σύστασης, από το οποίο προήλθαν τα υπόλοιπα πετρώματα του Οφιόλιθου. Αποτελούνται κυρίως από χαρτζβουργίτη και δουνίτη (με ποσοστό 50 - 80% των αρχικών ορυκτών να έχουν εξαλλοιωθεί σε σερπεντίνη), και τον σερπεντινίτη (με ή χωρίς συγκεντρώσεις αμιάντου), όπου η αλλοίωση είναι σχεδόν πλήρης.

 

 

Τα σωρειτικά πετρώματα είναι τα προϊόντα της κρυστάλλωσης και της συγκέντρωσης των κρυστάλλων των ορυκτών στον πυθμένα των μαγματικών θαλάμων, κάτω από τις ζώνες διεύρυνσης των λιθοσφαιρικών πλακών. Τα κύρια σωρειτικά πετρώματα είναι ο δουνίτης (με ή χωρίς συγκεντρώσεις χρωμίτη), ο βερλίτης, ο πυροξενίτης, ο γάββρος και ο πλαγιογρανίτης, που απαντάται σε μικρές και ασυνεχείς εμφανίσεις.

Τα φλεβικά διαβασικά πετρώματα (Σύστημα Πολλαπλών Φλεβών) είναι βασαλτικής έως δολεριτικής σύστασης και προήλθαν από τη στερεοποίηση του μάγματος στις διόδους διείσδυσης και μεταφοράς του από τους μαγματικούς θαλάμους στη βάση του ωκεάνιου φλοιού, τροφοδοτώντας ταυτόχρονα τις υποθαλάσσιες εκχύσεις λαβών στον ωκεάνιο πυθμένα.
Στην συνέχεια ακολουθούν τα ηφαιστειακά πετρώματα, που αποτελούνται από δύο ορίζοντες λαβών και ροές λαβών, βασαλτικής κυρίως σύστασης. Οι λάβες αυτές έχουν χαρακτηριστικό προσκεφαλοειδές σχήμα με διάμετρο 30 έως 70 cm, που είναι αποτέλεσμα υποθαλάσσιας ηφαιστειακής έκχυσης. Μεταξύ των φλεβικών πετρωμάτων και των προσκεφαλοειδών λαβών υπάρχει μεταβατική ζώνη γνωστή ως Ορίζοντας Βάσης.

Τα Χημικά Ιζήματα (ή Σχηματισμός Πέρα Πέδι) αποτελούνται από φαιόχωμα (ούμπρα), ραδιολαρίτες και ραδιολαριτικούς πηλίτες, και είναι τα πρώτα χημικά και πελαγικά ιζήματα, που αποτέθηκαν πάνω στα οφιολιθικά πετρώματα, ως αποτέλεσμα υδροθερμικής δραστηριότητας (θερμά διαλύματα πλούσια σε Fe και Mn) και ιζηματογένεσης στο θαλάσσιο πυθμένα.

Άμεσα συνδεδεμένα με τον Οφιόλιθο Τροόδους είναι τα κοιτάσματα μεικτών θειούχων, χρωμίτη και αμιάντου. Τα κοιτάσματα αυτά σχηματίσθηκαν σε διάφορες στρωματογραφικές ενότητες του Οφιόλιθου (λάβες, δουνίτη, σερπεντινίτη, αντίστοιχα) και ήλθαν στην επιφάνεια ως αποτέλεσμα της ανύψωσής του. Η επιφανειακή αποκάλυψή τους, κυρίως του χαλκού είχε ως αποτέλεσμα την ανακάλυψη και εκμετάλλευση του από τους αρχαίους κατοίκους του νησιού.

Το ανάγλυφο και η τοπογραφία του Τροόδους είναι οι ρυθμιστές των κλιματολογικών συνθηκών και ειδικότερα της βροχόπτωσης. Συνεπώς μαζί με τις πιο πάνω γεωλογικές συνθήκες ρυθμίζουν άμεσα και τους υδατικούς πόρους, επιφανειακούς και υπόγειους του νησιού. Οι ποταμοί που ρέουν από την κορυφή του Τροόδους τροφοδοτούν τους υδροφορείς που αναπτύσσονται στην περιφέρειά του και τις πεδιάδες.

 

 

 

Ζώνη Τροόδους

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

3. Ζώνη Μαμωνιών

Η Ζώνη Μαμωνιών (ή το Σύμπλεγμα Μαμωνιών) αποτελεί μια ξεχωριστή και τεκτονικά πολύπλοκη συγκέντρωση εκρηξιγενών, ιζηματογενών και μεταμορφωμένων πετρωμάτων, των οποίων η ηλικία κυμαίνεται από το Μέσο Τριαδικό μέχρι το Ανώτερο Κρητιδικό (230-75 εκ. χρόνια). Τα πετρώματα αυτά, που θεωρούνται αλλόχθονα σε σχέση με τα υπερκείμενα αυτόχθονα ανθρακικά πετρώματα και τα οφιολιθικά πετρώματα του Τροόδους, απωθήθηκαν κατά το Μαιστρίχτιο πάνω και δίπλα στον Οφιόλιθο Τροόδους. Απαντώνται μόνο στο νότιο τμήμα της Κύπρου και κυρίως στο νοτιοδυτικό τμήμα της επαρχίας Πάφου.

Παρά τον έντονο τεκτονισμό των πετρωμάτων της Ζώνης Μαμωνιών είναι διακριτές οι ακόλουθες στρωματογραφικές σειρές:
1. Η σειρά εκρηξιγενών (λάβες) και ιζηματογενών πετρωμάτων (ανακρυσταλλωμένοι ασβεστόλιθοι) της Ομάδας Διαρίζου.
2. Η σειρά πελαγικών ιζηματογενών πετρωμάτων (ασβεστόλιθοι, πηλίτες, χαλαζιακοί ψαμμίτες) της Ομάδας Αγίου Φωτίου.

3. Η σειρά μεταμορφωμένων πετρωμάτων (σχιστόλιθοι και μάρμαρα) της Ομάδας Αγίας Βαρβάρας. Τα πετρώματα αυτά προήλθαν από μεταμόρφωση πετρωμάτων της Ομάδας Διαρίζου.


Σε ορισμένες περιοχές της Ζώνης Μαμωνιών επικάθεται ο Σχηματισμός Κάθηκα, που αποτελεί Συνονθύλευμα (melange) η δημιουργία του οποίου είναι άμεσα συνδεδεμένη με την εναπόθεση της εν λόγω Ζώνης.

Ο μεγάλος βαθμός κατακερματισμού και εξαλλοίωσης των πετρωμάτων σε συνδυασμό με την ύπαρξη των υποκείμενων μπεντονιτικών αργίλων και την απότομη τοπογραφία δημιουργούν συνθήκες αστάθειας στην ευρύτερη περιοχή της επαρχίας Πάφου.

 

 

Ζώνη Μαμωνιών

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

4. Ζώνη των αυτόχθονων ιζηματογενών πετρωμάτων.

 

Η Ζώνη των αυτοχθόνων ιζηματογενών πετρωμάτων, ηλικίας Ανώτερου Κρητιδικού - Πλειστόκαινου (67 εκ. χρόνια μέχρι πρόσφατα), καλύπτει κυρίως το χώρο μεταξύ των Ζωνών Πενταδάκτυλου και Τροόδους (Μεσαορία) καθώς και το νότιο τμήμα του νησιού. Αποτελείται από μπεντονίτες, ηφαιστειοκλαστικά, συνονθύλευμα πετρωμάτων (melange), μάργες, κρητίδες, κερατόλιθους, ασβεστόλιθους, ασβεστολιθικούς ψαμμίτες, εβαπόριτες και κλαστικά ιζήματα.

Η γεωλογική ιστορία της Κύπρου από το Ανώτερο Κρητιδικό (67 εκ. χρόνια) χαρακτηρίζεται από ιζηματογένεση σε μια θάλασσα, που συνεχώς γίνεται πιο αβαθής. Η ιζηματογένεση αυτή άρχισε με την απόθεση του Σχηματισμού Κανναβιού (μπεντονίτες, ηφαιστειοκλαστικά). Από το Παλαιόκαινο (65 εκ. χρόνια) η ιζηματογένεση έγινε ανθρακική με την απόθεση του Σχηματισμού Λευκάρων, που αποτελείται από πελαγικές μάργες και κρητίδες χαρακτηριστικού λευκού χρώματος με παρουσία ή μη κερατόλιθων. Η κλασσική ανάπτυξη του εν λόγω Σχηματισμού αντιπροσωπεύεται με τέσσερα στρωματογραφικά μέλη: α) τις Κατώτερες Μάργες, β) τις Κρητίδες με στρώσεις Κερατόλιθων, γ) τις συμπαγείς Κρητίδες και δ) τις Ανώτερες Μάργες.


Πάνω από τον Σχηματισμό Λευκάρων ακολουθούν τα ιζήματα του Σχηματισμού Πάχνας (Μειόκαινο, 22 εκ. χρόνια), που αποτελούνται κυρίως από υποκίτρινες μάργες και κρητίδες. Το κιτρινωπό χρώμα, η παρουσία στρώσεων ασβεστολιθικού ψαμμίτη, και η κατά τόπους ανάπτυξη κροκαλοπαγών αποτελούν τα χαρακτηριστικά διάκρισης του Σχηματισμού Πάχνας από το Σχηματισμό Λευκάρων. Η ιζηματογένεση του Σχηματισμού Πάχνας άρχισε και τέλειωσε σε περιβάλλον αβαθών θαλασσών με την ανάπτυξη υφαλογενών ασβεστολίθων (Μέλος Τέρρα στη βάση και Μέλος Κορωνιά στην κορυφή του Σχηματισμού).

Στην συνέχεια ακολούθησε η απόθεση των εβαποριτών του Σχηματισμού Καλαβασού κατά το τέλος του Μειόκαινου (Μεσσήνιο, 6 εκ. χρόνια), ως αποτέλεσμα της αποκοπής της Μεσογείου από τον Ατλαντικό Ωκεανό και της εξάτμισης του νερού. Ο σχηματισμός αποτελείται από γύψους και γυψούχες μάργες, που καλύπτουν εκτεταμένες περιοχές. Η γύψος απαντάται σε τέσσερις τύπους: το σακχαροειδή (κρυσταλλικό), τον ελασματοειδή (‘μάρμαρο’), το σελενίτη (διαφανή με μεγάλους δίδυμους κρυστάλλους) και το αλάβαστρο (συμπαγής ημιδιαφανής).

Με την επανένωση της Μεσογείου με τον Ατλαντικό Ωκεανό άρχισε ένας νέος κύκλος ιζηματογένεσης (Πλειόκαινο, 5 εκ. χρόνια). Πρώτος εναποτέθηκε ο Σχηματισμός Λευκωσίας, που αποτελείται από ιλυόλιθους (κίτρινους και γκρίζους) και στρώσεις ασβεστολιθικού ψαμμιτη και μάργας. Ακολουθεί ο Σχηματισμός Αθαλάσσας (Πλειο-Πλειστόκαινο, 2 εκ. χρόνια), που αποτελείται από στρώσεις ασβεστολιθικού ψαμμίτη με ενδιάμεσες στρώσεις αμμούχας μάργας. Τέλος, αναπτύσσεται το Σύναγμα, που είναι πλειστοκαινικός σχηματισμός και αποτελείται από κλαστικές αποθέσεις.

Τα κλαστικά ιζηματογενή πετρώματα αποτελούν τους πιο σημαντικούς υδροφορείς του νησιού. Αναπτύσσονται κυρίως στις κοιλάδες και τα δέλτα των ποταμών και σχηματίζουν υδροφορείς που αναπτύσσονται στην δυτική και ανατολική Μεσαορία, το Ακρωτήρι και την Πάφο. Υδροφορείς αναπτύσσονται επίσης μέσα σε πορώδη πετρώματα, (ασβεστολιθικοί ψαμμίτες), καρστικοποιημένους ασβεστόλιθους και γύψους καθώς επίσης σε διαρρηγμένα πετρώματα όπως είναι οι κρητίδες, οι ασβεστόλιθοι κλπ.

Τα ιζηματογενή πετρώματα αποτελούν τις κύριες πηγές βιομηχανικών ορυκτών. Τα κυριότερα από αυτά είναι η γύψος (χρησιμοποιείται στην κατασκευή επιχρισμάτων και στη τσιμεντοβιομηχανία), οι άργιλοι στην τουβλοποιΐα, οι μάργες και οι κρητίδες στην τσιμεντοβιομηχανία, ο μπεντονίτης και ο σελεστίτης στη βιομηχανία, και η πέτρα δόμησης στις κατασκευές.

 

Ζώνη των αυτοχθόνων ιζηματογενών πετρωμάτων