Τμήμα Γεωγραφικών Επιστήμων                     

Καθηγητής Γιώργος Σεκκές

Θέμα: Δράση των Ποταμών / ποταμοί της Κύπρου.

Οι υδάτινοι πόροι της Κύπρου είναι περιορισμένοι και αυτό οφείλεται στη μικρή έκταση του νησιού, στο κλίμα, στη γεωλογία, και στο ανάγλυφο. Ουσιαστικά, δεν μπορούμε να μιλήσουμε για ποταμούς στην Κύπρο, γιατί κανένας δεν ρέει όλη τη διάρκεια του χρόνου ούτε έχει σταθερή ποσότητα ροής. Τα βασικά χαρακτηριστικά όσων υπάρχουν είναι το περιορισμένο νερό στη κοίτη τους, η αυξομείωση της στάθμης τους, η μεγάλη παροχή νερού που παρατηρείται τους χειμερινούς μήνες, η βατότητα σε όλη σχεδόν τη διάρκεια του χρόνου, με εξαίρεση τους χειμερινούς μήνες, και οι μεγάλες ποσότητες που παρασύρονται στις εκβολές τους. Οι κυριότερες πηγές των ποταμών της Κύπρου βρίσκονται στην οροσειρά του Τροόδους, στην οροσειρά Κερύνειας, στη χερσόνησο Ακάμα, και στη Καρπασία.

 

 

 

 

 

 

Οι πηγές που είναι κατάσπαρτες σε όλη την έκταση της Κύπρου, υπολογίζεται ότι υπάρχουν στο νησί περίπου 300 πηγές. Στην οροσειρά του Τροόδους οι πιο σημαντικές είναι το συγκρότημα των πηγών Χάρτζιη, κοντά στο Πρόδρομο, με ημερησία απόδοση 1500 κυβικά μέτρα νερού, και η πηγή του χωρίου Φαρμακά με 550 κυβικά μέτρα. Οι πηγές της οροσειράς του Τροόδους οφείλονται συνήθως σε τεκτονικά ρήγματα, όπου κατά τους Χειμερινούς μήνες, στις περιοχές των ρηγμάτων αυτών συσσωρεύεται αρκετό νερό, που τρέφει τις πηγές κατά τους καλοκαιρινούς μήνες.

Στην οροσειρά Κερύνειας οι σπουδαιότερες πηγές είναι το κεφαλόβρυσο της Κυθρέας με μέση ημερήσια απόδοση 15000 κυβικά μέτρα, το κεφαλόβρυσο της Λαπήθου με 5000 κυβικά μέτρα και το κεφαλόβρυσο του Καραβά με 4000 κυβικά μέτρα.

Οι τρεις σχετικά λίμνες της Κύπρου, που διατηρούν νερό στη λεκάνη τους μόνο τους χειμερινούς μήνες, είναι η Αλυκή της Λάρνακας, η Αλυκή της Λεμεσού, και η λίμνη του Παραλιμνίου, που είναι μια συλλέκτρια με περιορισμένη διέξοδο του εισερχομένου νερού.

Προσπάθειες για την αποθήκευση νερού σε υδατοδεξαμενές έγιναν από τον 19ο αιώνα, και μέχρι το 1959 κατασκευάστηκαν 17 μικρές υδατοδεξαμενές. Μετά το 1960 κατασκευάστηκε ένας μεγάλος αριθμός φραγμάτων και εμπλουτιστικών υδατοδεξαμενών, η συνολική χωρητικότητα των οποίων μέχρι το 1980 ανερχόταν σε 67,7 εκατομμύρια κυβικά μέτρα. Με την κατασκευή του φράγματος Ασπρόκρεμου στην Πάφο και Ξυλιάτου στη Λευκωσία, η συνολική χωρητικότητα έφτασε στα 116 εκατομμύρια κ.μ. Τέλος, με την προσθήκη άλλων σχετικών έργων και μάλιστα του μεγαλύτερου φράγματος της Κύπρου, του Κούρη (χωρητικότητας 115 εκατομμυρίων κ.μ), η ολική χωρητικότητα των φραγμάτων στο νησί έφτασε τα 307 εκατομμύρια κ.μ. περίπου.

Τα υπόγεια νερά της Κύπρου είναι αποθηκευμένα σε κατάλληλα υδροφόρα στρώματα. Αυτά τα υδροφόρα στρώματα, που είναι σχετικά μικρού πάχους και σπάνια ξεπερνούν τα 100 μέτρα, είναι μεγάλης σημασίας για την οικονομία του νησιού, καθώς η ύδρευση των πόλεων και των χωρίων της Κύπρου εξαρτάται κατά ένα πολύ μεγάλο μέρος από αυτά. Υπάρχει ακόμη στο νησί ένας σημαντικός αριθμός πηγαδιών που προσφέρουν νερό, ιδιαίτερα για αρδεύσεις.

Εκτός από τα φράγματα, τις υδατοδεξαμενές και τα ποίκιλα αλλά εμπλουτιστικά έργα, από τα παλιά χρόνια κατασκευάστηκαν πήλινοι ή πέτρινοι αγωγοί για το μάζεμα, την αποθήκευση και τη μεταφορά του νερού. Το μεγαλύτερο αρδευτικό, υδρευτικό σχέδιο που ανακαλύφθηκε μέχρι τώρα στην Κύπρο, είναι το σχέδιο “Νότιου Αγωγού.” Σκοπός του είναι η συλλογή και αποθήκευση του πλεονάζοντος νερού των ποταμών των νοτιοδυτικών περιοχών του νησιού, που μέχρι τώρα χανόταν στη θάλασσα, και η μεταφορά του μέσω ενός κεντρικού αγωγού σε περιοχές στα ανατολικά.

Εδώ θα πρέπει να αναφερθώ ότι για την αντιμετώπιση της λειψυδρίας, που αποτελεί μόνιμο πρόβλημα στην Κύπρο, δημιουργήθηκαν, εκτός από τα πιο πάνω προαναφερθέντα, και μονάδες αφαλάτωσης, οι οποίες παράγουν πόσιμο νερό από τη θάλασσα. Ήδη λειτουργούν τέτοιες μονάδες στη Δεκέλεια, και στη περιοχή αεροδρόμιου της Λάρνακας, στη περιοχή Ακρωτήριου – Επισκοπής της επαρχίας Λεμεσού, περιοχή Βασιλικού, και στα Κούκλια επαρχία της Πάφου. Όλα μαζί παράγουν πολλά εκατομμύρια κυβικά μέτρα ποσίμου νερού το χρόνο.

 

Περιπτωσιολογική μελέτη: Διαρίζος Ποταμός – Γεφύρι του Τζελεφού

Κατά την περίοδο της Φραγκοκρατίας χριστήκαν αρκετά γεφύρια, όχι μόνο πάνω από τους ποταμούς αλλά και μέσα στις πόλεις της Κύπρου. Σήμερα σώζονται τουλάχιστον δεκατρία γεφύρια από την εποχή της Φραγκοκρατίας. Ένα από αυτά είναι το Γεφύρι του Τζελεφού.

Το γεφύρι του Τζελεφού βρίσκεται στην ορεινή Κύπρο σε υψόμετρο περίπου 400 μέτρα πάνω από την στάθμη της θάλασσας, κοντά στα χωρία Μιλικούρι, Βρέτσα, Άγιος Ιωάννης, Άγιος Νικόλαος, Καμινάρια, και Τρεις Ελιές κοντά στο μοναστήρι του Κύκκου και της Τροδίτισσας. Το Γεφύρι διασχίζει ο χείμαρρος του Πλατύ ο οποίος στην έξοδο του συναντά το χείμαρρο των Καμιναριών. Μαζί δημιουργούν το πόταμο Διαρίζο, έναν από τους μεγαλύτερους ποταμούς της Κύπρου. Στην κοιλάδα Πλατύ (περιοχή οπού αποστραγγίζεται από τον ποταμό) αποτελείται από πυκνό δάσος κυρίως πεύκα, πλατάνια, και σκλέδρα. Η κοιλάδα αποτελεί καταφύγιο ζώων όπως αγρινων, λαγών, και αλεπούδων που ζουν και αναπαράγονται σε αυτήν. Κοντά υπάρχουν και φωλιές αρπακτικών πουλιών. Παλαιοτέρα στα κρύα νερά του πλατύ υπήρχαν πολλά χέλια και καβούρια. Εξαφανίστηκαν όμως όταν ο άνθρωπος χρησιμοποίησε δηλητηριώδεις ουσίες για την καταπολέμηση των εντομών που ζούσαν στα ποτάμια και λιπάσματα στα γειτονικά χωράφια. Σημαντικό όμως είναι το γεγονός ότι η ευρύτερη περιοχή της κοιλάδας του Διορίζου έχει ενταχτεί στο δίκτυο “Φύση 2000” της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

 

 

Ερωτήσεις

1.Πως ονομάζεται, πόση χωρητικότητα νερού έχει, και που βρίσκεται το μεγαλύτερο φράγμα της Κύπρου.

2. Ποια μέτρα πάρθηκαν για την καταπολέμηση της λειψυδρίας στην Κύπρο. Πιστεύεται ότι τα μέτρα αυτά είναι ικανοποιητικά για να καλύψουν τις μελλοντικές μας ανάγκες  ;

3. Ποιες είναι οι δυο κύριες πηγές των Κυπριακών ποταμών ;

4. Ποια διαφορά μεταξύ  “ύδρευσης” και “άρδευσης”.

5.Τι είναι τα υδροφόρα στρώματα;

6.Ποιες οι κυριότερες αίτιες   ρύπανσης και  μόλυνσης των υπόγειων νερών;